Wat is PrEP? Een medicijn dat je beschermt tegen hiv en dat je slikt vóór je seks hebt met iemand die hiv heeft of misschien heeft, schrijft Thuisarts.nl; de afkorting staat voor pre-expositie profylaxe. Slik je PrEP steeds op tijd, dan is de kans heel klein dat je hiv krijgt. Tegen andere soa's beschermt de pil niet. Deze gids legt uit voor wie PrEP bedoeld is, hoe je ze neemt, wat ze kost en waar je ze krijgt in Nederland en België, en wat het verschil is met PEP, de noodbehandeling achteraf.
Wat is PrEP en wat betekent de afkorting?
PrEP staat voor pre-expositie profylaxe: bescherming vooraf. Thuisarts.nl omschrijft het als een medicijn dat je beschermt tegen hiv en dat je kunt slikken als je seks gaat hebben met iemand die hiv heeft of misschien heeft. Het Nederlandse RIVM noemt de werkzame stoffen: PrEP-pillen bestaan uit de hiv-remmers emtricitabine en tenofovir. Zoek je op een PrEP-crème of PrEP-zalf: de PrEP die Thuisarts.nl, Soa Aids Nederland en Sensoa beschrijven, is een pil die je slikt.
Werkt het? Als je PrEP steeds op tijd slikt, is de kans volgens Thuisarts.nl heel klein dat je hiv krijgt; slik je niet op tijd, dan zit er niet genoeg medicijn in je lichaam en kun je toch hiv krijgen. Het Vlaamse Sensoa noemt PrEP betrouwbaar, maar ze vervangt het condoom niet: PrEP beschermt alleen tegen hiv, een condoom ook tegen de meeste soa's. Hoe hiv zelf wordt doorgegeven, staat in de gids over hiv.
Voor wie is PrEP?
Voor mensen met een grote kans op hiv. In Nederland noemt Thuisarts.nl drie groepen: mannen die seks zonder condoom hebben met mannen, sekswerkers die seks zonder condoom hebben met mannen die zelf ook seks hebben met mannen, en transpersonen die seks zonder condoom hebben met mannen. Soa Aids Nederland voegt eraan toe dat anderen met meer kans op hiv PrEP ook kunnen gebruiken, en zegt er iets wezenlijks bij: je kans op hiv komt niet door wie je bent, maar vooral door wat je doet als je seks hebt, bijvoorbeeld of je een condoom of PrEP gebruikt.
In België gelden volgens Sensoa deze voorwaarden: je bent ouder dan 16, je hebt geen hiv, en minstens één van een reeks situaties klopt voor jou. Sensoa noemt onder meer anale of vaginale seks zonder condoom met meerdere partners, een partner met hiv van wie de virale lading nog detecteerbaar is, drugs injecteren of spuitmateriaal delen, sekswerk zonder condoom, en meermaals een PEP-kuur in het voorbije jaar. Voor de terugbetaling moet je in orde zijn met je ziekenfonds (mutualiteit).
Eén voorwaarde geldt overal: PrEP werkt alleen als je nog geen hiv hebt, schrijft Soa Aids Nederland, dus je doet eerst een hiv-test.
Hoe kom je aan PrEP in Nederland?
Je krijgt een recept voor PrEP bij de GGD, en sommige huisartsen geven het ook, schrijft Thuisarts.nl; met het recept koop je PrEP bij de apotheek. Eerst volgt een gesprek met de arts over hoe groot je risico is, daarna onderzoek: je bloed en plas worden getest op hiv en andere soa's, eventueel ook je keel of anus, en je bloed wordt onderzocht om te zien of je nieren goed werken. Heb je hiv of werken je nieren slecht, dan kun je geen PrEP krijgen. Niet elke huisarts geeft PrEP; vraag dan volgens Soa Aids Nederland naar een andere arts die het wel kan, of vraag advies bij de GGD.
Sinds 1 augustus 2024 hoort PrEP-zorg volgens het RIVM vast bij de Centra Seksuele Gezondheid van de GGD. Er zit geen grens meer op het aantal gebruikers, maar het budget wel, zodat er wachtlijsten kunnen blijven bestaan. GGD Amsterdam bijvoorbeeld heeft een wachtlijst en verwijst ook naar de huisarts, met de controles op hiv en soa's om de 6 maanden. Met je recept haal je de pillen op of bestel je ze bij een (online) apotheek, schrijft het RIVM.
Hoe kom je aan PrEP in België?
In België verloopt PrEP volgens Sensoa in stappen. Je maakt een afspraak bij een hiv-referentiecentrum (HRC), waar je rekening moet houden met een wachttijd die tot enkele weken kan oplopen. De arts onderzoekt je: een test op hiv, tests op andere soa's (syfilis, gonorroe, chlamydia en hepatitis C) en een controle van je nieren. Heb je een penis en heb je alleen seks met mannen, dan testen de meeste HRC's volgens Sensoa alleen op die andere soa's als je klachten hebt. Zijn de resultaten goed, dan gaat een aanvraag voor terugbetaling naar je ziekenfonds. Keurt dat ze goed, dan krijg je een attest waarmee je de medicatie in de apotheek koopt; de aanvraag vernieuw je jaarlijks. Daarna volgt een driemaandelijkse opvolging in het HRC of bij de huisarts.
Hiv-referentiecentra zijn er volgens Sensoa onder meer in Antwerpen, Leuven, Brussel, Gent, Brugge, Ieper, Hasselt, Charleroi, Mont-Godinne en Luik; niet elk centrum biedt PrEP-begeleiding, dus informeer vooraf. De Belgische site Gezondheid en Wetenschap vat het zo samen: je krijgt PrEP op voorschrift, je wordt regelmatig opgevolgd in een hiv-referentiecentrum en je ziekenfonds betaalt PrEP terug onder bepaalde voorwaarden. De terugbetaling door de ziekteverzekering is sinds 1 juni 2017 geregeld, schrijft Sensoa, en sindsdien steeg het aantal PrEP-starters: in 2024 gebruikten 10.100 personen PrEP via gewone Belgische apotheken, tegenover 8.727 in 2023.
Wat kost PrEP?
Hier verschillen beide landen: in Nederland betaal je de pillen zelf, in België worden ze met een attest van het ziekenfonds gedeeltelijk terugbetaald.
| Kosten | Nederland | België |
|---|---|---|
| De pillen | Zelf betalen; niet vergoed door de zorgverzekering (Thuisarts.nl). De prijs verschilt per apotheek en is volgens het RIVM gemiddeld 30 euro voor 30 pillen. | Met het attest van het ziekenfonds betaal je volgens Sensoa 12,10 euro voor 30 pillen (8,10 euro met verhoogde tegemoetkoming) of 15,00 euro voor 90 pillen (9,90 euro). Dit geldt voor generieke middelen; merknamen worden niet meer terugbetaald. |
| Tests en controles | Bloedonderzoek en soa-tests zijn gratis bij de GGD; bij de huisarts gaan ze van je eigen risico af (Thuisarts.nl). | Je betaalt mogelijk de raadpleging en de labokosten voor de verplichte tests; het ziekenfonds betaalt een groot deel terug (Sensoa). |
Hoe neem je PrEP: elke dag of rond de seks?
Er zijn twee manieren: elke dag of rond de seks. Welke je in Nederland mag gebruiken, hangt af van het soort seks dat je hebt. Thuisarts.nl is daar duidelijk over: heb je seks met de penis in de anus, dan kun je PrEP elke dag slikken of alleen rond de seks; heb je seks met de penis in de vagina, dan slik je elke dag, want het schema rond de seks is dan niet veilig genoeg. De Nederlandse en Belgische adviezen verschillen op details, daarom staan ze hier naast elkaar.
| Schema | Nederland (Thuisarts.nl) | België (Sensoa) |
|---|---|---|
| Elke dag | Elke dag 1 pil op een vaste tijd; je bent pas beschermd als je eerst 7 dagen hebt geslikt. | Mannen: de eerste keer 2 pillen, daarna elke dag 1 pil op hetzelfde uur; beschermd vanaf het derde uur na de eerste 2 pillen. Vrouwen en trans personen: 7 dagen 1 pil, daarna elke dag 1 pil; beschermd vanaf dag 8. |
| Rond de seks (in Nederland alleen bij anale seks) | 2 pillen tegelijk, 24 uur tot 2 uur voor de seks; 1 pil 24 uur na die 2 pillen en 1 pil 48 uur erna, in totaal 4 pillen. Volgt er nog seks, slik dan elke 24 uur 1 pil door en nog 2 dagen na de laatste keer. | Mannen: 2 pillen, ten vroegste 24 uur en ten laatste 2 uur voor de seks, daarna nog 2 dagen 1 pil op hetzelfde uur. Vrouwen en trans personen: 7 dagen 1 pil voor de seks en daarna nog 7 dagen 1 pil. |
| Stoppen | Bij het schema rond de seks slik je na de laatste keer seks nog 2 dagen door. Wil je stoppen met dagelijkse PrEP, bespreek dat dan eerst met je arts. | Mannen nog 2 dagen 1 pil na de laatste anale seks; vrouwen en trans personen nog 7 dagen. Bespreek stoppen eerst met je arts. |
Voor seks in de vagina raadt Soa Aids Nederland aan minstens 6 dagen voor de seks met dagelijkse PrEP te beginnen. Apotheek.nl adviseert tenofovir disoproxil in te nemen tijdens de maaltijd of met wat voedsel, omdat het lichaam de stof dan beter opneemt.
Wat als je een pil vergeet?
Slik je elke dag en ben je 1 pil vergeten, dan kun je die volgens Thuisarts.nl binnen 12 uur nog nemen. Ben je 12 uur of langer te laat, dan slik je die pil niet meer en ga je de volgende dag verder op de vaste tijd; volgens Thuisarts.nl ben je dan nog beschermd. Ben je meer pillen vergeten, dan ben je niet meer beschermd: gebruik dan een condoom en neem contact op met je arts. Bij het schema rond de seks geldt: heb je de eerste 2 pillen niet of korter dan 2 uur voor de seks geslikt, dan ben je niet beschermd. Een vergeten pil na de seks kun je binnen 12 uur nog nemen.
Sensoa is voor België strenger over het dagelijkse schema: ben je meer dan 12 uur te laat, dan sla je die keer over en ben je op dat moment niet voldoende beschermd, dus gebruik je een condoom. Liep je ondertussen toch een risico, dan ga je volgens Sensoa binnen 72 uur naar een spoeddienst om met PEP te starten. Wat je doet als het condoom scheurt, staat in de gids condoom gescheurd.
Welke bijwerkingen heeft PrEP, en welke controles horen erbij?
De meeste PrEP-gebruikers hebben volgens Sensoa geen bijwerkingen. Wie ze wel krijgt, heeft er meestal licht en kort last van: Soa Aids Nederland noemt hoofdpijn, duizeligheid, misselijkheid en diarree die meestal na 2 weken over zijn, Sensoa noemt diarree, buikpijn, moeheid en hoofdpijn bij de start, die na enkele weken stoppen. Ernstige bijwerkingen zijn zeldzaam: Thuisarts.nl spreekt van een kleine kans op problemen met je nieren, Sensoa van heel soms problemen met de nieren en botten of allergische reacties. Om de kans op klachten te verkleinen, kun je PrEP volgens GGD Amsterdam na een maaltijd innemen. Heb je last van bijwerkingen, bespreek het dan zo snel mogelijk met je arts.
Daarom horen controles bij PrEP. In Nederland kom je volgens Thuisarts.nl elke 3 maanden bij de arts voor bloedonderzoek en soa-tests, en bespreek je of het slikken lukt en of je bijwerkingen hebt. GGD Amsterdam controleert bij elk consult de nierfunctie en waarschuwt dat langdurig gebruik van pijnstillers uit de groep NSAID's, zoals ibuprofen, de kans op nierproblemen vergroot. In België word je volgens Sensoa bij de driemaandelijkse opvolging getest op hiv, syfilis, gonorroe, chlamydia en hepatitis C. Gebruik je vrouwelijke of mannelijke hormonen, dan werkt PrEP volgens Soa Aids Nederland net zo goed, en de hormonen ook.
Let op
PEP: de noodbehandeling na een risico
Had je seks zonder condoom met iemand die hiv heeft of misschien heeft en geen hiv-medicijnen gebruikt, of prikte je je aan een naald met bloed eraan, en gebruik je geen PrEP, of ben je door vergeten pillen niet beschermd? Dan kun je een spoedbehandeling krijgen tegen hiv: PEP, post-expositie profylaxe. De pillen maken de kans dat je hiv krijgt heel klein, schrijft Thuisarts.nl, maar alleen als je heel snel begint: het liefst binnen 2 uur, en zeker binnen 3 dagen en nachten (72 uur), daarna werken ze niet meer. Je slikt een maand lang elke dag medicijnen en krijgt na 4 maanden een hiv-test. In Nederland krijg je PEP bij de GGD, die je daarvoor meestal 24 uur per dag kunt bellen, of bij de spoedeisende hulp. GGD Amsterdam schrijft dat Nederlandse zorgverzekeringen PEP vergoeden, maar dat het van je eigen risico afgaat.
In België krijg je PEP volgens Sensoa van een arts van een hiv-referentiecentrum of de spoeddienst van een ziekenhuis, na een inschatting van je risico; de kuur duurt 1 maand en wordt terugbetaald als een arts van een hiv-referentiecentrum of een spoedafdeling die ermee samenwerkt ze voorschreef. Gezondheid en Wetenschap noemt PEP in België gratis en raadt aan om liefst binnen 24 uur te starten. Sensoa waarschuwt dat er geen garantie is dat de kuur werkt, maar dat de kans op een hiv-infectie kleiner is naarmate je sneller start, en dat PEP niet beschermt tegen andere soa's. Meer manieren om soa's te voorkomen staan in de gids soa voorkomen.
Bronnen
- Thuisarts.nl (NHG): Ik wil PrEP gaan slikken om geen hiv te krijgen
- Thuisarts.nl (NHG): Ik heb onveilige seks gehad met iemand die hiv of misschien hiv heeft
- Soa Aids Nederland: Medicijnen die zorgen dat je geen hiv krijgt
- Soa Aids Nederland: PrEP voor transgender personen
- RIVM: PrEP
- Apotheek.nl: Tenofovir disoproxil
- GGD Amsterdam: PrEP voorkomt besmetting met hiv
- GGD Amsterdam: PrEP gebruik
- GGD Amsterdam: PEP-kuur na onveilige seks
- Sensoa (allesoverseks.be): PrEP
- Sensoa (allesoverseks.be): PEP of Post Exposure Profylaxis
- Sensoa (allesoverseks.be): Hiv-referentiecentra
- Sensoa (sensoa.be): Hiv in België: feiten en cijfers
- WHO (Wereldgezondheidsorganisatie): HIV and AIDS, fact sheet
- Gezondheid en Wetenschap: Besmetting met hiv