Syfilis is een soa die veroorzaakt wordt door de bacterie Treponema pallidum en die in fasen verloopt: eerst een zweertje, weken later huiduitslag met griepachtige klachten, en zonder behandeling na jaren schade aan organen. Tussen die fasen verdwijnen de klachten vaak vanzelf, maar de bacterie blijft. Een bloedtest bij de huisarts (in Nederland ook bij de GGD) stelt syfilis vast, en antibiotica via een prik behandelen het. Deze gids volgt de fasen, zegt wanneer je test en wat je sekspartners moeten weten.
Wat is syfilis?
Syfilis, ook lues genoemd, is een seksueel overdraagbare aandoening door een bacterie. Het Vlaamse expertisecentrum Sensoa noemt die bacterie bij naam: Treponema pallidum. Ze kan volgens het Nederlandse RIVM infecties veroorzaken in bijna alle organen, ook in de hersenen.
In Nederland en in België komt syfilis vaker voor bij mannen die seks hebben met mannen, schrijven het RIVM en Sensoa; van de 1.927 mensen die in 2025 bij een Centrum Seksuele Gezondheid syfilis bleken te hebben, was volgens het RIVM 91 procent zo'n man. Voor België meldt Gezondheid en Wetenschap dat syfilis in 2023 naar schatting bij 73 op 100.000 mensen werd vastgesteld, een stijging bij mannen en bij vrouwen. Iedereen die seks heeft, kan een soa oplopen, schrijft Sensoa, en een soa zegt niets over je waarde als persoon.
Hoe krijg je syfilis?
Je krijgt syfilis door seks met iemand die besmet is, vooral door seks zonder condoom. De bacterie gaat volgens de Nederlandse huisartsensite Thuisarts.nl via de slijmvliezen van penis, vagina, anus en mond: bij seks waarbij de penis in de vagina of de anus gaat, bij pijpen, beffen en rimmen, en als je naakt op elkaar ligt en je penis of vagina tegen de vagina, penis of anus van de ander komt. Zoenen geeft alleen een besmetting als de ander een zweertje in de mond heeft. Een wondje maakt het de bacterie makkelijker.
Een condoom of beflapje verkleint de kans, maar beschermt niet volledig, zegt het RIVM: het werkt alleen als het de zweertjes of bultjes helemaal bedekt. Een syfiliszweer kan volgens Sensoa op het hele lichaam zitten, en je kunt de bacterie via je handen doorgeven. Buiten seks om noemt het RIVM twee besmettingswegen: als je bloed of organen van een donor krijgt (donoren worden daarom regelmatig getest op syfilis), en van moeder op baby in de baarmoeder of tijdens de bevalling. Zwangeren in Nederland worden daarom aan het begin van de zwangerschap getest, aldus het RIVM; Sensoa raadt zwangere vrouwen aan zich te laten testen en behandelen.
Eerste fase: een zweertje op de penis of rond de vagina, anus of mond
Het begint met een zweertje op de plek waar de bacterie binnenkwam. Thuisarts.nl beschrijft het als een rood, hard plekje op penis, vagina of anus, tot een centimeter groot, dat meestal geen pijn doet en soms een beetje. Artsen spreken van een harde sjanker of ulcus. Het kan diep in de anus of de vagina zitten, waar je het niet ziet, en soms komen er zweertjes in de mond of op de vingers; Soa Aids Nederland noemt ook de tong en het gehemelte. Vlakbij, bijvoorbeeld in de liezen, kunnen de lymfeklieren opzetten.
Gezondheid en Wetenschap (België) schrijft dat het zweertje 3 tot 4 weken na de besmetting ontstaat, bij ongeveer 1 op 3 mensen voorkomt (dus niet bij iedereen) en binnen 3 tot 6 weken vanzelf geneest. Thuisarts.nl houdt het ruimer: 2 tot 12 weken na de besmetting kun je iets merken, en het zweertje verdwijnt binnen 1 tot 3 maanden. Als het zweertje weg is, is de ziekte niet weg, en volgens Thuisarts.nl blijf je ook besmettelijk. Een plekje kan er ook anders uitzien of iets anders zijn, schrijft Soa Aids Nederland; ga er daarom altijd mee naar je huisarts.
Tweede fase: huiduitslag op romp, handpalmen en voetzolen
Zonder behandeling volgt een tweede fase, volgens Thuisarts.nl 3 tot 8 weken nadat het zweertje begon; het RIVM spreekt van zes weken tot een jaar na de besmetting. Je kunt je ziek voelen, met koorts, spier- en hoofdpijn, keelpijn, gewrichtspijn en moeheid. Kenmerkend is de huiduitslag: vlekjes over het hele lichaam, zelfs op de handpalmen en de voetzolen, die niet jeuken. Roseolen heten ze bij Gezondheid en Wetenschap; Sensoa beschrijft ze als roze. Daarnaast kunnen er wit-grijze bolletjes bij penis, anus of vagina komen die op wratten lijken, kale plekken tussen het haar en een oogontsteking waardoor je slechter ziet.
Soms zijn de klachten ernstiger, schrijft het RIVM, met problemen aan lever, nieren of hersenen. En soms zijn er juist geen klachten: volgens het RIVM heeft een klein deel van de mensen geen klachten in de eerste en/of de tweede fase, terwijl Soa Aids Nederland schrijft dat je vaak geen klachten hebt en dan niet merkt dat je syfilis hebt. Ook deze klachten verdwijnen vanzelf, schrijft Sensoa. Dan volgt de sluimerfase of latente syfilis, zonder klachten, terwijl de bacterie volgens Gezondheid en Wetenschap nog in je bloed zit.
Derde fase: wat gebeurt er als je syfilis niet behandelt?
Pas na jaren kan de derde fase komen, de tertiaire syfilis. Volgens Gezondheid en Wetenschap belandt 1 op de 3 mensen bij wie syfilis niet behandeld wordt in die fase, 2 tot 30 jaar na de besmetting. De huid krijgt dan diepe, pijnlijke zweren (gummata), aders zetten uit of vernauwen, het ruggenmerg geeft verlammingsverschijnselen, en in de hersenen kan het leiden tot mentale achteruitgang, hersenvliesontsteking of hersenontsteking. Thuisarts.nl noemt ontstekingen in bijna alle organen: hart, hersenen, ruggenmerg, huid en botten.
In Nederland gebeurt dit bijna nooit, schrijft Thuisarts.nl, en in België is deze fase zeldzaam omdat de meeste mensen op tijd behandeld worden, aldus Gezondheid en Wetenschap. Precies daarom wacht je een pijnloos zweertje of een vreemde uitslag niet af: laat je je tijdig behandelen, dan stopt de ziekte en kom je niet in de volgende fase. Het Vlaamse Departement Zorg voegt eraan toe dat syfilis in elk stadium ook het zenuwstelsel of de ogen kan treffen.
Syfilis test: wanneer en waar laat je je testen?
Syfilis wordt vastgesteld met een bloedonderzoek, een van de onderzoeken van de soa-test. Bij een zweertje neemt de arts volgens Thuisarts.nl ook met een wattenstaafje wat vocht van het plekje af. In de eerste weken na een besmetting is de uitslag volgens Gezondheid en Wetenschap meestal vals-negatief, omdat de infectie dan nog niet opspoorbaar is; de arts herhaalt het onderzoek daarom later. Met klachten kun je volgens Thuisarts.nl meteen testen, zonder klachten vanaf 3 weken na de laatste keer seks zonder condoom, en na een negatieve uitslag volgt 3 maanden later een nieuwe test. Soa Aids Nederland noemt testen vanaf 2 weken na seks zonder condoom, en Sensoa rekent een test voor syfilis betrouwbaar vanaf 3 maanden na het contact. De uitslag duurt ongeveer een week (Thuisarts.nl) of 3 tot 7 dagen (Gezondheid en Wetenschap).
| Land | Waar | Kosten volgens de bron |
|---|---|---|
| Nederland | Huisarts of GGD | GGD: gratis, maar niet iedereen kan er terecht. Huisarts: de test gaat van je eigen risico af, het gesprek is gratis (Thuisarts.nl). |
| België | Huisarts of gynaecoloog, of een gespecialiseerd centrum zoals het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen (Sensoa); zie soa-test in België | Remgeld, je eigen bijdrage voor het doktersbezoek, van doorgaans vier à acht euro, plus 14 tot 18 euro voor onderzoek van bloed en urine in een geconventioneerd laboratorium, dat geen extra kosten mag vragen. Elke arts is gebonden aan het beroepsgeheim (Sensoa). |
Is de uitslag positief, dan raadt je arts volgens Gezondheid en Wetenschap aan om je ook op andere soa's te laten testen; Thuisarts.nl noemt hiv en hepatitis B.
Behandeling: antibiotica via een prik
Syfilis is te behandelen met antibiotica, en zonder antibiotica gaat het niet vanzelf over, schrijft het RIVM. Thuisarts.nl legt uit hoe dat in Nederland gaat: je krijgt het medicijn meestal via een prik, van je huisarts, de GGD of een dermatoloog. Het gaat om benzylpenicilline, een penicilline-antibioticum. Ben je nog niet lang besmet, dan is één prik genoeg; heb je al lang syfilis, is onzeker hoe lang, ben je zwanger of heb je hiv, dan zijn er 3 of meer prikken nodig. Wie allergisch is voor penicilline, krijgt een ander antibioticum in pilvorm. Voor België beschrijft Gezondheid en Wetenschap hetzelfde: bij voorkeur penicilline-spuitjes. Wat precies, bepaalt je arts.
Na de behandeling volgen controles: Thuisarts.nl spreekt van 2 of meer bloedonderzoeken, Gezondheid en Wetenschap van een bloedcontrole om de paar maanden in het eerste jaar. Tot 7 dagen na het einde van de behandeling kun je de bacterie nog doorgeven, en zolang je nog zweertjes of wratten ziet, wacht je volgens Thuisarts.nl met seks tot die genezen zijn, ook als je al medicijnen kreeg. Wil je in die week toch seks, gebruik dan volgens Thuisarts.nl altijd een condoom en beflapje; Gezondheid en Wetenschap (België) schrijft dat je tot 7 dagen na de behandeling geen seks mag hebben. Houd je klachten, of komen ze terug, dan bel je de arts die je de medicijnen gaf.
Let op
Wanneer ga je naar de dokter?
- Je hebt een wondje of zweertje bij penis, vagina, anus of mond, of je hebt er een gehad dat vanzelf verdween. Ga dan altijd naar de dokter, schrijft Soa Aids Nederland.
- Je hebt niet-jeukende vlekjes op romp, handpalmen of voetzolen, kale plekken of griepachtige klachten, en je had seks zonder condoom.
- Een sekspartner heeft syfilis of een andere soa, of je kreeg een partnerwaarschuwing.
- Je bent zwanger: in Nederland word je aan het begin van de zwangerschap getest (RIVM), en Sensoa raadt zwangere vrouwen aan zich te laten testen en behandelen.
- Je hebt na de behandeling nog klachten of opnieuw klachten (Thuisarts.nl).
In Nederland bel je de huisarts of de GGD; in België ga je naar je huisarts of gynaecoloog, of naar een gespecialiseerd centrum. Een snelle diagnose is belangrijk, aldus Sensoa, want dan is syfilis makkelijk te behandelen.
Je sekspartners vertellen, en de link met hiv
Heb jij syfilis, dan is er kans dat je sekspartners het ook hebben. Zij moeten daarom volgens het RIVM geïnformeerd, getest en zo nodig behandeld worden. Hoe ver je terug moet gaan, hangt af van de fase: Sensoa noemt de partners van de laatste drie maanden, Gezondheid en Wetenschap 3 tot 12 maanden, en volgens Thuisarts.nl vertelt je arts je tot hoe lang terug. Wil je het niet zelf doen, dan kan het in Nederland via partnerwaarschuwing.nl, met of zonder je naam, en in Vlaanderen via Partneralert.be, een website van het Departement Zorg waarvoor je van je arts een code krijgt. Hoe je zo'n gesprek aanpakt, staat in de gids je partner vertellen dat je een soa hebt.
Syfilis komt volgens het RIVM vaker voor bij mensen met hiv, en Sensoa legt uit waarom syfilis de kans op overdracht van hiv verhoogt: de wondjes aan het slijmvlies laten het hiv-virus makkelijker binnen. Iemand met hiv die syfilis heeft, geeft hiv ook makkelijker door, behalve als die persoon een hiv-behandeling volgt en daardoor een niet-detecteerbare virale lading heeft.
Bronnen
- RIVM (rivm.nl): Syfilis
- Thuisarts.nl (NHG): Ik heb syfilis
- Soa Aids Nederland (soaaids.nl): Syfilis
- Sensoa (allesoverseks.be): Wat is syfilis? Symptomen, test en behandeling
- Gezondheid en Wetenschap (gezondheidenwetenschap.be): Syfilis
- Departement Zorg Vlaanderen (departementzorg.be): Syfilis
- Thuisarts.nl (NHG): Ik wil een soa-test doen
- Sensoa (allesoverseks.be): Soa test
- Wikipedia (nl): Syfilis
